Od pierwszego na wsi Muzeum w Przyprostyni po Regionalny Ośrodek Edukacji Kulturalnej i Animacji Kultury
W 1935 roku na konferencji nauczycieli rejonu zbąszyńskiego w Łomnicy, nieśmiała młoda nauczycielka, Antonina Woźna, przedstawiła referat na temat regionalnych strojów ludowych i zaprezentowała folklor zbąszyński z grupą taneczną i kapelą koźlarską. Wtedy właśnie podjęta została uchwała o pielęgnowaniu i zachowaniu pamiątek przeszłości. Zrodził się również pomysł utworzenia pierwszego na terenie Zbąszynia, Muzeum. Choć na samą realizację pomysłu przyszło jeszcze poczekać. Jesienią 1937 roku podczas II konferencji nauczycielskiej, idea ta zaczynała się urealniać. Powstał „Komitet Trzech” w skład, którego weszli kierownicy zbąszyńskich szkół: Stefan Wojciechowski, Józef Kapelczak i Jan Tomiński. Celem komitetu było zbadanie warunków oraz możliwości do utworzenia Muzeum przy szkole podstawowej w Przyprostyni. Pozytywna opinia spowodowała powstanie Komitetu Założenia Muzeum Regionalnego Ziemi Zbąskiej z prezesem Antonim Lubińskim na czele. Powołani zostali również członkowie odpowiedzialni za poszczególne działy Muzeum, w tym Antonina Woźna, zajmująca się etnografią. Muzeum składało się z dwóch niezwykle skromnych pomieszczeń, w których zaprezentowano, prócz rodzimego folkloru, również numizmatykę, prehistorię, przyrodę oraz jakże ważne dla mieszkańców, zbiory dotyczące Powstania Wielkopolskiego.
Otwarcie Muzeum Regionalnego Ziemi Zbąskiej w Przyprosytyni – pierwszego muzeum na wsi polskiej, nastąpiło 20 lutego 1938 roku. Licznie zaproszeni goście, przedstawiciele władz wojewódzkich i powiatowych, byli pod ogromnym wrażeniem tak bardzo zaangażowanej miejscowej społeczności. Uroczystość uświetniło przygotowane przez Antoninę Woźną, widowisko ludowe pt. „Wesele Przyprostyńskie”. Przy wsparciu Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, planowano dalszą rozbudowę Muzeum i rozszerzenie badań naukowych w regionie zbąszyńskim. Zapał nauczycieli był naprawdę zauważalny. Niestety, plany te przerwał wybuch II wojny światowej. Muzeum zostało zamknięte po zajęciu Wielkopolski przez Niemców. Był to naprawdę trudny czas dla muzealnictwa, także tego na prowincji. W czasie okupacji hitlerowskiej większość zbiorów zaginęła lub została zniszczona. Przede wszystkim ta, która dokumentowała polskość na tych terenach. Około 30 procent zasobu Muzeum w Przyprostyni udało się zabezpieczyć i wykorzystać jako pomoce naukowe dla nauczycieli. Po wojnie, Muzeum nie zostało odtworzone od razu, nie tylko z powodów finansowych czy braku większości muzealiów, ale także ze względu na brak miejsca, w którym mogło by się znajdować. Pomieszczenia muzealne w szkole w Przyprostyni, przekształcone zostały w klasy. Muzeum musiało czekać dekadę, aby rozpocząć swoją przygodę na nowo. Aby dorobek wielu zaangażowanych osób, nie został stracony.
W latach 50 – tych XX wieku, na naszym terenie bardzo aktywnie zaczęli działać harcerze.
To właśnie od nich wyszła inicjatywa zorganizowania wystawy ocalałych eksponatów z dawnego Muzeum z Przyprostyni. Idea reaktywowania poparta była przez zbąszyńskich nauczycieli: Edwarda Liczbańskiego i Franciszka Zierke, dla których los muzealnictwa nie był obojętny. Dzięki ciężkiej pracy, doprowadzili do otwarcia tymczasowej wystawy w wieży bramnej w parku, której w ówczesnym czasie znajdowała się harcówka. Wystawa cieszyła się ogromnym zainteresowaniem. Po kilku latach, dzięki zaangażowaniu władz miejskich i powiatowych oraz wsparciu finansowemu Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, powstał projekt adaptacji wieży bramnej na Muzeum etnograficzne. Praca nad adaptacją baszty, przygotowanie wystawy, współpraca z magistratem, to wszystko wcale nie było łatwe. Oporność ludzi, z jakimi spotykali się czy to wspomniany Edward Liczbański, czy to Franciszek Zierke, być może strach, a może chęć nie wracania do tego co było (wszak okres II wojny światowej, także dla mieszkańców Zbąszynia, nie był łatwy). Mimo trudów, udało się. Dzięki wsparciu środków Funduszu Odbudowy Stolicy oraz dotacji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, rozpoczęto pracę remontowe. Głównie na zewnątrz, przywracając wcześniejsze rozmieszczenie okien czy to odświeżając elewację. Uroczyste otwarcie nowego Muzeum nastąpiło 17 lipca 1965 roku, a kierownictwo placówki powierzono, Franciszkowi Zierke. Było to niezwykłe podkreślenie powiązania z pierwszym Muzeum na wsi polskiej w Przyprostyni i tym już mieszczącym się w historycznej bramie w parku w Zbąszyniu.
Już po niespełna roku, w 1966 roku, Muzeum Regionalne Ziemi Zbąszyńskiej, przeszło pod patronat oddziału PTTKa. Był to niewątpliwie najlepszy jego czas. Dzięki zaangażowaniu kustosza, Muzeum powiększyło swe zbiory (głównie przez darowizny). Odbywały się liczne lekcje historii, odczyty i prelekcje w ramach „Wieczorów Zbąszyńskich”. Lata 60 – te i 70 – te to powstanie Komisji Opieki nad zabytkami w Zbąszyniu oraz powołanie tzw. opiekunów zabytków. A była to bardzo ciekawa inicjatywa społeczna. Mieszkaniec lub mieszkanka Zbąszynia, otrzymywała w opiekę zabytek. Do ich zadań w miarę możliwości należało: stworzenie dokumentacji fotograficzno – opisowej obiektu, wpisanie do rejestru, monitorowanie stanu obiektu, dbanie o niego lub inicjowanie bądź zabieganie o przeprowadzanie prac konserwatorskich. W tym czasie utworzone zostało także Towarzystwo Miłośników Ziemi Zbąszyńskiej. Była to grupa pasjonatów, dla której historia miasta była bardzo ważna. A celem głównym było uchronienie od zapomnienia tego co najważniejsze. Pielęgnowanie przeszłości dla przyszłych pokoleń. Największym zmartwieniem Muzeum było powierzchnia ekspozycyjna, a dokładniej jej brak. Jeszcze w 1969 roku, władze miasta przekazują pod opiekę Muzeum, trzy spore pomieszczenia piwniczne, dziś znane jako Kazamaty, znajdujące się pod wałami w parku. Poddano je wielu pracom adaptacyjnym, próbowano przygotować najlepiej jak się tylko dało, ale niestety pomimo zorganizowania tam tymczasowej wystawy poświęconej historii miasta, pomysł przerósł kierownika. Zawilgocone przestrzenie, nie dawały szansy na dalszy rozwój Muzeum. Był to pilny problem. Bowiem zbiorów przybywało, przestrzeni niestety nie.
W latach 1982 – 1985 przystąpiono do bardzo potrzebnych prac remontowych oraz rekonstrukcji wieży bramnej, odtwarzając także fosę. To także krótki moment spadku aktywności Muzeum. W 1986 roku dokonano wymiany i naprawy dachu. Po zakończeniu remontu Muzeum Regionalne Ziemi Zbąszyńskiej pod patronatem Polskiego Towarzystwa Turystyczno – Krajoznawczego aktywnie działało do 1999 roku. Lata 1965 – 1999, przyniosły ogrom pracy i zaangażowania w gromadzeniu, porządkowaniu i udostępnieniu bogatego zbioru. Zbąszyniacy, mimo niejednokrotnie ciężkich przeżyć związanych z II wojną światową, przekonaniu się do roli jaką niesie instytucja muzeum oraz roli muzealnika, chętnie dzielili się wspomnieniami lub pamiątkami. Z osobistych zapisków czy maszynopisów kierownika, po 1996 roku, czyli już niemalże na końcówce działalności instytucji, widać chęć dalszego rozwoju. Chociażby na pracy nad wpisaniem Muzeum do rejestru kultury, stworzenia statutu wewnętrznego i struktury organizacyjnej. Nacisk kładła na to świeża ustawa o muzeach z dnia 21 listopada 1996 roku. Muzeum na Baszcie działało do końca 1999 roku. Na prośbę kierownika, eksponaty zgromadzone przez ponad 60 lat, trafiły pod opiekę ówczesnego Zbąszyńskiego Ośrodka Kultury.
W 2000 roku zbąszyński oddział PTTKa został rozwiązany, a zbiory zostały ostatecznie przekazane Zbąszyńskiemu Ośrodkowi Kultury, które zorganizowało od razu wystawy czasowe:
2000 r. – „Zbąszyń na starych fotografiach”;
2001 r. – „Kapliczki i krzyże przydrożne”;
2002 r. – „Pradzieje Ziemi Zbąszyńskiej”.
Rodziło się pytanie, co dalej? W 2004 roku, w związku z przeniesieniem oddziałów szkolnych zerówkowych do nowopowstałego budynku Szkoły Podstawowej mieszczącego się przy ulicy Mostowej, otwarte zostało w dawnej szkole ewangelickiej (w czasie II wojny światowej, w budynku mieściły się cele więzienne, schron, a nawet oddział położniczy) Muzeum. Ówczesny Burmistrz Zbąszynia Pan Rafał Suchorski, zdecydował o przekazaniu obiektu Zbąszyńskiemu Centrum Kultury (wcześniej Zbąszyńskiemu Ośrodkowi Kultury), kierowanemu przez Panią Katarzynę Kutzman – Solarek, w celu utworzenia Muzeum Ziemi Zbąszyńskiej i Regionu Kozła. Okazały budynek został zaadaptowany na nowe miejsce ekspozycyjne zbiorów historycznych. Drobne remonty sal oraz zaplecza, pomogły w działalności instytucji. Do 2017 roku aktywność kulturalna Muzeum była spora. Średnio w ciągu roku Muzeum odwiedzało kilka tysięcy zwiedzających. Odbywały się liczne wystawy, stałe i czasowe oraz Noce Muzeów, Biesiada Koźlarska, warsztaty i prelekcje. To wszystko zachęcało do odwiedzin. 15 sierpnia 2017 roku Muzeum zostało zamknięte i było nieczynne dla zwiedzających. Nastał czas remontu, rewitalizacji oraz przygotowania na nowe.
Oficjalne otwarcie Regionalnego Ośrodka Edukacji Kulturalnej i Animacji Kultury, nastąpiło w 103 rocznicę powrotu Zbąszynia do Macierzy, dokładnie 17 stycznia 2023 roku. Data jakże ważna dla mieszkańców i dla miasta. Po uroczystej akademii, która odbyła się na Rynku, zaproszeni goście
przeszli na dziedziniec Muzeum, by wspólnie dokonać otwarcia jednostki. Podczas otwarcia, podziwiać można było dwie niezwykle ciekawe wystawy. Pierwsza to wystawa pt. „Czas nadchodzącego drewna”, prezentująca fotografie wykonane w latach 60 XX wieku, przez zbąszyńskiego fotografa Kazimierza Olejniczaka wraz ze szczegółowymi opisami zagród jak również budynków, nauczyciela i muzealnika, Zdzisława Linkowskiego. Druga wystawa pt. „Czas zwykłych bohaterów”. Był to niezwykły finał interesującej pracy badawczej jak również dokumentacyjnej, historii żołnierzy pochodzących ze Zbąszynia i najbliższych okolic, którzy walczyli podczas II wojny światowej, na przykład w Armii Andersa. Podczas ponownego otwarcia drzwi Muzeum na Rynku, nie zabrakło wzruszeń, wspomnień, a przede wszystkim słów podziwu, dla rozwoju muzeum z tradycjami.
Muzeum już jako Regionalny Ośrodek Edukacji Kulturalnej i Animacji Kultury, od początku 2023 roku realizuje swoją główną misję chroniąc od zapomnienia przeszłość Zbąszynia. Edukucjąc oraz prezentując historię, tradycję, ludzi. Obecnie w Muzeum, zobaczyć możemy wystawy stałe o tematyce etnograficznej oraz wystawy czasowe o tematyce społecznej, jak na przykład: wystawa o KS Obra czy o ZPO Romeo.
Serdecznie zapraszamy do odwiedzin Muzeum w Zbąszyniu.
